Bìa cuốn Lịch sử Trường Đại học Nha Trang (1959–2009) – thành quả của gần một thập kỷ sưu tầm, biên soạn và hoàn thiện, trong đó ông Vũ Xuân Quỳ là một trong những thành viên trực tiếp tham gia chấp bút, biên tập.
Ban đầu dự định biên tập lịch sử Đảng bộ, nhưng sau đổi thành Lịch sử Trường Đại học Thủy sản 1959 -1989 cho phù hợp hơn. Đảng ủy yêu cầu triển khai dưới hình thức một đề tài nghiên cứu khoa học với kinh phí khoảng 10 triệu đồng. Ban Biên tập giao Ban Thư ký, do ông Hóa làm Chủ nhiệm đề tài. Ban Thư ký giao ông Quỳ xâu đầu mối triển khai thực hiện. Tôi lính ra, chả có chuyên môn gì về lịch sử, cũng chả rành các thủ tục về đề tài khoa học, nhưng được cái hứng thú, một phần cũng thích công việc này, một phần cũng muốn khám phá quá trình hình thành phát triển của Trường ra sao nên cứ hăm hở làm tới. Xây dựng đề cương, phê duyệt các thủ tục xong là tới bước gửi thông báo và nội dung phỏng vấn cho các cụ có thâm niên đang sinh sống ở khắp nơi. Trong khi chờ phản hồi, Ban Thư ký chia nhau gặp trực tiếp các nhân chứng tại Nha Trang, Hà Nội và các địa phương khác. Tôi vô TP. HCM gặp cụ Đào Trọng Hùng, nguyên Hiệu trưởng, ngồi với cụ cả ngày, ghi âm ghi chép tỉ mỉ. Tới nhà gặp cụ Trần Văn Quý nguyên Phó Hiệu trưởng, sau khi hỏi chuyện, cụ bảo "tao còn giữ một số hiện vật, cần thì tao gửi cho nhé...". Anh Hóa, anh Cố và các anh khác cũng vậy. Một thời gian sau bắt đầu nhận được tài liệu, bài viết các cụ gửi về, nhưng không nhiều. Chắc phải khai thác ở nguồn tư liệu chính thức sẵn có của Trường và của Trường Đại học Nông nghiệp (nơi "phát tích" của trường).
Anh Cố ra Gia Lâm - Hà Nội mang về được bản sao quyết định thành lập Khoa Thủy sản từ nguồn lưu trữ của Trường Đại học Nông nghiệp. Tại Trường, tôi xin phép anh Tăng (văn thư) được xem tủ tài liệu lưu trữ. Khi đó lưu trữ văn bản vẫn kiểu thủ công nên nguồn hạn chế và việc tra cứu rất khó khăn. Trong thời gian đó, tôi phát hiện ra trong một căn "hầm" dưới gầm cầu thang (lối lên tầng trên của Giám hiệu) có một số hòm kẽm và các bó tài liệu cùng vô số dụng cụ phủ đầy bụi. Tôi hỏi, anh Tăng bảo đó là mấy thứ mang từ Bắc vào, không ai ngó tới. Tôi đánh trần chui vô. Căn hầm nóng hầm hập, tối om, đầy mạng nhện. Hì hục lôi ra thì phát hiện đây là một "kho lưu trữ" đầy những tài liệu gốc của Trường từ thời sơ tán trong chiến tranh phá hoại còn giữ được. Thật là mừng! Ngồi đọc hết 8 cái hòm, lựa ra các tài liệu cần thiết là cả một quá trình khổ ải. Ngoài các văn bản hành chính của chính quyền còn có các nghị quyết và văn bản của Đảng ủy và vô số những tài liệu khác. Vừa đọc vừa chọn lọc, sắp xếp, ghi chép, đánh dấu. Làm ở Trường không có chỗ, tôi mang về nhà, rải đầy ra sàn để phân loại, trông như một bãi chiến trường... Từ các tài liệu lưu trữ, tham khảo tư liệu cùng lời kể các nhân chứng, tôi đã phác thảo dàn ý của cuốn lịch sử và gõ những dòng đầu tiên trên chiếc máy tính ọc ạch tại Phòng CTCT&SV từ năm 1996. Viết hăm hở, vừa viết vừa nghe, đối chiếu, điều chỉnh. Có những sự kiện, mỗi cụ nói một kiểu, cụ nào cũng bảo phải thế này thế kia mới đúng. Thôi đành lựa lấy những chi tiết các cụ đều thừa nhận. Nhiều văn bản thất lạc, phải mò tìm số và ngày phát hành nó thông qua mục "căn cứ" của các quyết định sau này. Nghị quyết đại hội Đảng bộ thời chiến đều na ná như nhau, tìm ra các nội dung đặc trưng cũng đỏ cả mắt. Có những sự việc lúc đó được quan trọng hóa trên mức cần thiết. Những vấn đề nội bộ ảnh hưởng tới sự phát triển chung phải được lựa chọn, thể hiện một cách hợp lý… Một số lời kể dưới góc độ cá nhân, phải đối chiếu so sánh với nhiều lời kể khác... Bản thảo lần một khoảng 250 trang, chủ yếu là liệt kê mọi sự kiện, chưa chắt lọc, tổng hợp và sắp xếp khoa học. In ra, nhân bản gửi đi khắp nơi, chờ nhận về để biên tập lại.
Khuôn viên Đồi Lasan trước năm 1975.
Các cụ đọc, nhiều cụ bảo được đấy, nhưng có cụ nổi nóng sao thế này, sao thế kia, ai nói? Đúng ra phải thế này, thế kia. Có cụ chả sửa chữa gì, chỉ làm bài thơ cảm tác gửi về. Bản thảo lần hai, lần ba được chỉnh sửa, lại gửi đi. Phản hồi cũng ít dần. Rồi trong Trường có ý kiến xì xào. Ông Quỳ có phải dân gốc của Trường đâu mà đòi làm việc này! Tôi chỉ là người chấp bút biên tập, nếu phải là người gốc làm thì ai đây?
Sửa đi sửa lại, đến bản thảo lần 4 thì đã quá hạn "đề tài nghiên cứu", bên Tài chính giục nghiệm thu công trình để quyết toán. Nhưng lằng nhằng đủ thứ. Rõ khổ, phải qua bao nhiêu thủ tục nhiêu khê mới nghiệm thu xong. Anh Hóa thoát được cái nợ tạm ứng trừ lương. Bản thảo đã xong, nhưng vẫn còn nhiều ý kiến tranh cãi và một số nội dung chưa rõ.
Cuối năm 1999, tôi chuyển sang Trung tâm Thông tin tư liệu và Thư viện. Tôi vẫn mang theo để tiếp tục điều chỉnh, bổ sung... Nghị quyết đại hội Đảng bộ và kế hoạch công tác của Trường năm nào cũng nhắc đến việc hoàn thiện cuốn lịch sử như một "món nợ". Nhưng những người biên tập đã tứ tán, còn tôi, dù cũng đã cố gắng nhiều nhưng khó vừa lòng tất cả, bởi đây là nội dung liên quan đến nhiều thế hệ trước đây của Trường. Thế nên có ý kiến mời Viện Lịch sử vào đặt hàng. Chắc bụt chùa nhà không thiêng. Và họ vào. Đoàn gồm 4-5 người, là những nhà viết sử chuyên nghiệp. Sau khi nghe Trường trình bày ý định, họ báo giá, tôi nhớ hình như hơn trăm triệu đồng. Con số làm mọi người bất ngờ, còn tôi trong mơ cũng không nghĩ tới. Tôi nhớ ông trưởng đoàn cầm cuốn bản thảo, vừa cười vừa nói, các anh đã có đầy đủ thế này thì chúng tôi có biên tập cũng không hơn là mấy... Vậy là thôi, quay về phương án cây nhà lá vườn. Cũng thấy vui đôi chút.
Sau gần nửa thế kỷ xây dựng và phát triển tại Khánh Hòa, Trường Đại học Nha Trang hôm nay mang diện mạo hiện đại, tiếp nối truyền thống và những giá trị lịch sử được gìn giữ, vun đắp qua nhiều thế hệ cán bộ, viên chức và người học.
Đến 2003, vấn đề biên soạn cuốn Lịch sử được triển khai tích cực, cụ thể và rốt ráo hơn. Có một quyết định thành lập Ban biên tập gồm 5 người (anh Vũ Văn Xứng, anh Nguyễn Tiến Hóa, anh Phan Thanh Liêm, cô Dương Thanh Huyền và tôi) với mục tiêu chào mừng kỷ niệm 50 năm Ngày truyền thống (2009). Sếp bảo gọn nhẹ cho nhanh, nhưng kinh phí chỉ 10 triệu thôi…
Lại tiếp tục công việc. Từ bản thảo khoảng gần 300 trang, chỉ giữ những sự kiện và vấn đề đã được "trầm tích" để rút ngắn lại khoảng 150 trang, sắp xếp lại các đề mục cho rõ ràng hợp lý, dễ hiểu, tăng phần tóm tắt, đánh giá, bổ sung mục chú thích. Lại in ra cho các cụ và Ban biên tập đọc, cho ý kiến. Giữa lúc đó xảy ra sự cố. Chiếc máy tính xách tay của Thư viện mà tôi đang sử dụng bị liệt ổ cứng. Toàn bộ bản thảo cùng vô số tài liệu bổ sung không moi ra được. Đành phải chọn bản thảo in lần trước vào máy. Tôi mệt nên phải nhờ hai ông con vô máy hộ. Đứa lớp 4 đọc, đứa lớp 10 gõ. Nghe thằng bé ê a đọc các nội dung nghiêm túc của người lớn mà bò ra cười. Nhập xong mò mẫm bổ sung, sửa chữa cho gần với bản đã mất. Lại in và gửi các cụ tâm huyết đọc. Rồi cũng tới lúc các cụ… gật gù. Tháng 3/2009 cơ bản hoàn thành bản thảo lần thứ… mấy không nhớ nữa. Lần này được bổ sung hình ảnh minh họa, thêm nhiều nội dung phần phụ lục và mò đi chụp ảnh bìa.
Sau khi được Đảng ủy, Ban Giám hiệu duyệt, tôi mang bản thảo ra nhà in để họ xin giấy phép xuất bản để in ấn phát hành. Ít hôm sau họ báo có một số nội dung Sở Văn hóa Thông tin không đồng ý. Tôi đề nghị ra làm việc trực tiếp với Sở để giải thích. Họ hiểu và cấp phép. Tháng 5/2009, cuốn Lịch sử Trường Đại học Nha Trang (1959-2009) hoàn thành, đúng dịp lễ kỷ niệm 50 năm Ngày truyền thống. Trong túi quà tặng cho quan khách tới dự đều có cuốn lịch sử trường, tuy chưa dày dặn, nhưng đó là công sức của nhiều người, trong đó tôi - một kẻ không có chuyên môn, điếc không sợ súng - được vinh dự đóng góp một phần nhỏ bé. Tôi nghĩ, nếu mình làm vì tiền công, chắc rất khó hoàn thành bởi khá phức tạp và thời gian kéo dài cả chục năm. Có thể do tâm huyết nên tôi coi đó như một đứa con tinh thần, một trong những kỷ niệm trong thời gian công tác tại Trường. Cuốn lịch sử có thể còn những chi tiết chưa hoàn chỉnh, nhưng cơ bản đã hệ thống lại 50 năm hình thành phát triển, đáp ứng được tâm nguyện của các thế hệ cán bộ sinh viên, đồng thời làm cơ sở để các bạn sau này tiếp nối biên tập, bổ sung theo dòng chảy phát triển của Trường.
Xin được chia sẻ.
Vũ Xuân Quỳ
Cựu cán bộ Trường Đại học Nha Trang